Wandelen in Portugal

Lissabon - Aqueduto das Águas Livres

Tekst & foto's: Roel Klein & Bert Stok
Routekaartje: Jan Stok

Achtergrondverhaal
Routebeschrijving

Voor printvriendelijke pagina: klik hier

Voor foto's van Lissabon en omgeving klik hier

Voor informatie over wandelen in de omgeving van Lissabon:
de Costa de Lisboa, klik hier

Volg de waterleiding van Lissabon

Op de kaart van Lissabon springt onmiddellijk een rechte blauwe lijn in het oog: het Aqueduto das Águas Livres. Zo’n 250 jaar geleden stroomde voor het eerst vers water door het aquaduct de stad in. Een grote verbetering, want eeuwenlang werd Lissabon geteisterd door een chronisch watergebrek. Dag en nacht tapte de bevolking water uit de drie fonteinen die Lissabon rijk was. In het gedrang sloeg men elkaar regelmatig de hersens in. Het volk morde: ‘je gaat om water, maar je komt thuis met bloed.’ Om dit te voorkomen vaardigde het stadsbestuur in 1551 een omvangrijk stelsel van wetten uit, waarin ras en stand centraal stonden. Bij de grootste fontein, Chafariz D’el Rei, moesten negers, mulatten, indianen en slaven water uit dezelfde tap halen. Moren, vrouwen en blanke mannen kregen elk een eigen plek toegewezen. Wie toch op een andere plaats water tapte, werd bestraft met een boete van 2000 réis en een gevangenisstraf van drie dagen. Een zelfde straf gold voor het verspillen van water en het vullen van andermans kruiken. Alleen negers en slaven werden bij overtreding van de wet in het openbaar met de zweep bewerkt.

Het aquaduct had met Braziliaans goud gebouwd kunnen worden, maar de koning (João V) besliste anders. Diep onder de indruk van de pracht en praal aan het Franse hof onder Lodewijk XIV stak de Portugese "zonnekoning" alles uit de Braziliaanse hoorn des overvloeds in de bouw van protserige kloosters en paleizen zoals dat van Mafra. Om toch het gigantische waterbouwwerk te kunnen financieren hief het stadsbestuur, uit naam van de koning, belasting op de aanvoer van vlees, wijn en olijfolie. In 1731 gaf de koning officieel opdracht tot de bouw van het aquaduct.

Aqueduto das Águas Livres

Hollen hoeft niet. Elke drie minuten vertrekt een metro naar Largo do Rato, het beginpunt van een wandeling langs het aquaduct. Na elke donkere tunnel schiet de metro steeds weer een station in met verrassende tegeltableau’s. De Portugese traditie om huizen met beschilderde geglazuurde tegels (azulejus) te versieren, is diep onder de grond vol overgave voortgezet. De metro van Lissabon is als een museum waar je stoffige aardse zaken van je af kunt schudden. De roltrap bij metrostation Largo do Rato brengt ons precies voor één van de zeventien monumentale fonteinen die bij het aquaduct horen.

Fontein bij Largo do Rato

Uit de grote waterbak aan de voet van het bouwwerk dronken ooit ossen, muilezels en paarden. Nu lest een blinde man er zijn dorst. Daarna gaat hij door met het verkopen van staatsloten. Even verder ligt het waterreservoir Mãe d’Água van waaruit het water via ondergrondse tunnels naar de stadsfonteinen en de solars (paleisachtige villa’s) stroomde. In dit kolossale gebouw met muren van meer dan 5 meter dik, klettert nog steeds water uit het aquaduct door de kop van een dolfijn in een reservoir dat 17 meter diep is, maar van belang voor de watervoorziening is het allang niet meer. Vanaf het platte dak van Mãe d’Água kijken we prachtig uit over de stad.

Verder langs aquaduct en tramrails, omhoog naar het uit beton en spiegelglas opgetrokken warenhuis Amoreiras. De grillige gevels met hun felle kleuren contrasteren sterk met het romantisch vormgegeven interieur. De honderden restaurantjes en winkeltjes in het warenhuis moeten een sfeer van geborgenheid en gezelligheid uitstralen. In de nieuwste kooppaleizen is dit concept nog verder doorgevoerd. Daar eet je, op de bovenste verdieping, een hamburger op een romantisch dorpsplein van bordkarton. Ergens tussen al die kleine winkeltjes staat een kolossale supermarkt waar het personeel op de schaats naar je toe rolt.

In het diepe dal van Alcântara staat een uniek staaltje van 18de-eeuwse waterbouwkunde. De 14 gotische en 21 Romaanse bogen van het aquaduct waren sterk genoeg om de zware aardbeving, die Lissabon in 1755 trof, te weerstaan. We kopen een kaartje en lopen over de spitse en ronde bogen naar de andere kant van de vallei. Ooit trokken boeren en buitenlui met hun zwaar beladen karren over het aquaduct de stad in. Beneden in het dal lag toen een liefelijk beekje, dat nu verborgen onder de grond naar de Taag stroomt. In het dal schiet de snelle schaduw van een vliegtuig voorbij en onder de bogen razen de auto’s. Een plan om een aantal bogen op te offeren voor de vrije doorgang van trein en auto heeft het gelukkig niet gehaald.

Het aquaduct over het dal van Alcântara

'Kennen jullie het verhaal over de moorden op het aquaduct,’ vraagt de veiligheidsbeambte van het waterleidingsbedrijf. ‘Nee,’ liegen we. Hier zo hoog boven de grond klinkt het als nieuw. Diogo Alves sloeg jaren lang boeren bewusteloos, roofde hun goed gevulde portemonnees en kieperde zijn slachtoffers vervolgens over de leuning. Meer dan zestig meter lager vielen ze te pletter. Op ons verzoek opent een beambte van EPAL (Empresa Portugesa das Aguas Livres) de poort aan de andere kant van het dal. Daar loopt het aquaduct verder tussen de bomen van Parque do Monsanto, het grootste park van Lissabon. Op de paden het vertrouwde beeld van hollende joggers in gladde strakke pakken. ’s Avonds moet je er niet wandelen, daarvoor liggen er te veel zilverpapiertjes achter de struiken. Het aquaduct loopt hier onder de grond, maar verdwalen doen we niet. Op regelmatige afstand steken vierkante robuuste gebouwtjes uit de grond. Na een kilometer buigen we naar rechts en verdwijnt het aquaduct in een rechte lijn richting Sintra. Ooit willen we nog eens als een echte Livingstone speuren naar de bron. Geen gemakkelijke opgave, de totale lengte van het aquaduct, met alle zijkanalen, is bijna 60 kilometer.

Largo do Rato - Mãe da Água - Aqueduto das Águas Livres – Palácio Marquês de Fronteira - Jardim Zoológico (6,5 km)

Hoogteverschil: 70 m

Beginpunt: fontein bij metro-uitgang Largo do Rato

Eindpunt: metrostation bij dierentuin

Bereikbaarheid: metrostation Rato (eindpunt gele metrolijn). Neem uitgang Largo do Rato/Rua Alexandre Herculano

Waarschuwing: het is raadzaam het Parque de Monsanto in de avonduren te mijden.

Route
Met rug naar fontein (1) en drukke straat oversteken richting groot roze gebouw waar PS (Partido Socialista) zetelt. Ga links om gebouw (gebouw aan uw rechter-hand houden). Blijf muur volgen. Dan via Rua das Amoreiras omhoog. Even later voor kerk RA en via trapje onder aquaduct door. Voor u ligt parkje (Parque das Amoreiras). Sla direct RA. Loop langs aquaduct naar ingang Mãe da Água (2). Als u weer uit Mãe da Água komt RD langs aquaduct tot einde park. Hier LA en onder aquaduct door. Direct hierna RA omhoog (Rua das Amoreiras). Via poort onder aquaduct door en verder omhoog. Boven LA (Rua Silva Carvalho). Na 100 m. RA (Rua Maria Ulrich). Steek Rua Carlos Alberto da Mota over en ga RA langs gevel warenhuis Amoreiras (3). Bij einde warenhuis LA. Steek drukke straat over en dan LA. U heeft steeds zicht op gevel warenhuis Amoreiras dat aan de overzijde van de straat (Avenida Engenheiro Duarte Pacheco) aan uw linkerhand ligt. Na ongeveer 1 km een viaduct. Loop onder viaduct door. Even later loopbrug. Hier RA en direct via trap vlak achter muurtje omlaag. Beneden LA en via Rua do Arco do Carvalhão richting bogen. Ga onder linker boog door. Neem dan eerste straat links (Rua Francisco Rodriques Lobo) blijf deze cirkelvormige weg volgen tot kruising. Hier LA en direct weer RA. Na 20 m ziet u links ingang aquaduct. Het aquaduct is aan de overzijde van het dal afgesloten. Er zijn vanaf hier twee mogelijkheden:

Variant 1
Na bezoek aquaduct gaat u met bus 2 naar andere kant aquaduct. Met rug naar ingang aquaduct LA omhoog . Na 100 m. kruising. Bushalte lijn 2 ligt schuin rechts aan overzijde straat. Eindpunt van lijn 2 is aquaduct aan overzijde dal.

Variant 2
U vraagt de kaartjesverkoper het hek aan de andere kant van het aquaduct te openen. Alleen als iemand van de bewakingsdienst zich ergens op het aquaduct bevindt wordt het verzoek ingewilligd.

Loop aan overzijde van dal RD, in verlengde aquaduct, park in. Volg in park (Parque de Monsanto) vierkante gebouwtjes met piramidevormig dak (via deze gebouwtjes wordt water naar aquaduct geleid). Na ruim 1,5 km kunt u vanwege een muur niet meer RD. Hier LA. Loop naar asfaltweg en ga hier RA. Eerste straat RA. U loopt langs Palácio Marquês de Fronteira (4). Bij T- splitsing RA en via brede asfaltweg RD omlaag tussen muren. Via loopbrug over spoorlijn. Drukke weg oversteken en RD via Rua de São Domingos de Benfica. Eerste straat links (nog steeds Rua de São Domingos de Benfica). Bij T-splitsing RA (Estrada de Benfica). Aan uw linkerhand ligt dierentuin. Na 500 m. LA naar ingang dierentuin en metro.

Kijkpunten

1. Een van de monumentale fonteinen die met het water uit het aquaduct werd gevoed.

2. Mãe da Água was het distributiepunt van waaruit alle fonteinen in de stad werden gevoed. Vanaf het dak heeft een fraai uitzicht over de stad.

3. Amoreiras Centro Comercial is een van de eerste hypermoderne warenhuizen in de stad. Het bevat meer dan 300 winkels en cafés. Verder vindt u er ook een aantal bioscopen.

4. Palácio Marquês de Fronteira is beroemd vanwege zijn azulejospanelen (panelen met beschilderde geglazuurde tegels). Fraai zijn ook de tuinen met hun waterpartijen.

Wandelen in de omgeving van Lissabon: Costa de Lisboa

Even te zuiden van Lissabon ligt de Costa de Lisboa. Daar zijn meerdere wandelmogelijkheden. De routebeschrijvingen staan beschreven in de wandelgids:

Zuid-Portugal, 23 wandelingen door de Alentejo en Costa de Lisboa

Op onderstaand kaartje staan de beginpunten van de wandelingen aangegeven.

Klik op het kaartje voor een vergroting