Rijstvelden aan de monding van de Sado                    Home

Uit: Zuid-Portugal  23 wandelingen door de Alentejo en Costa de Lisboa

Op Lemen Voeten, 2004

Tekst & foto's: Roel Klein & Bert Stok

Routekaartje: Jan Stok

Het estuarium van de sado, de rijstschuur van Portugal

Uit de strak blauwe hemel daalt een éénmotorig vliegtuigje neer op een langgerekt weitje. Aan het eind van de landingsbaan blijft het toestel met ronkende motor staan. Arbeiders gooien hun half opgerookte sigaretten weg en leggen een loopplank naar het vliegtuigje. Achter elkaar rennen ze, elk met een zware zak over de schouders, omhoog naar het toestel en vullen het reservoir met rijstkorrels. Na een paar minuten is de piloot al weer in de lucht om nog meer zaaigoed over de ondergelopen velden te strooien. De rijstvelden liggen langs de wijde monding van de Rio Sado. Sinds 1980 is dit estuarium een natuurreservaat. Zilver- en strandplevieren, steltkluten en flamingo’s scharrelen er in het slik op zoek naar voedsel. Honderden ooievaars strijken neer in de rijstvelden. Na het foerageren vliegen ze met een paar lome vleugelslagen terug naar hun nesten op oude kerktorens en telefoonpalen. Die nesten geven ook menige elektriciteitsmast een extra dimensie. Speciale plateaus hoog in de mast moeten de ooievaar verleiden daar te nestelen.

De wandeling begint in het dorpje Comporta, niet ver van een oude rijstpellerij en -slijperij. Tegenwoordig is het een museum. Vooral het in de fabriek ondergebrachte café trekt op zon- en feestdagen heel wat bezoekers uit de industriestad Setúbal. De tocht voert door een enorm landgoed, eigendom van de familie Espírito Santo, een van de rijkste en machtigste families ten tijde van de dictatuur van Salazar. Met 600 hectare rijstvelden is de Herdade de Comporta de grootste rijstonderneming in Europa. Na de Anjerrevolutie in 1974 werd het bedrijf genationaliseerd, maar inmiddels is het opnieuw in handen van de oorspronkelijke eigenaren.

In de rijstvelden liggen, als een soort terpen, zandheuveltjes, met daarop pachterhuisjes. In de zomer contrasteert het lichtgroen van de rijst fraai met het wit van de duinen. Al in de middeleeuwen werd in Portugal rijst verbouwd. Rond 1700 verschenen de eerste rijstvelden aan de Sado. Toen in de 19e eeuw een verband werd aangetoond tussen natte rijstbouw en de verbreiding van malaria, zou de overheid de verbouw van het gewas op alle mogelijke manieren gaan tegenwerken. Pas in 1915 veranderde het beleid. Met hoge invoerrechten werd toen de binnenlandse rijstbouw gestimuleerd. Wel werd bepaald dat rijst alleen verbouwd mocht worden op plaatsen waar stromend water was. Vanaf de jaren 30 van de vorige eeuw vond een aanzienlijke uitbreiding van het areaal aan rijstvelden plaats. Nu produceert Portugal ruim 150.000 ton rijst per jaar, ongeveer de helft van de binnenlandse behoefte. Na Italië en Spanje is Portugal de grootste rijstproducent van de Europese Unie.

Een dijkje voert naar het vissershaventje bij Carrasqueira, sinds een paar jaar uitgeroepen tot monument. Tussen een woud van palen en gammele steigers liggen fel gekleurde vissersbootjes. Bij eb liggen ze in het slik. Bij vloed spiegelen de bootjes zich in het water. Ooit kwamen hier Hollandse schepen langs op weg naar Alcácer do Sal, het witte stadje aan de oever van de Sado.

Zoals de naam al doet vermoeden was dit vroeger een belangrijk centrum van winning en handel in zout. In 1217 was de stad door een ‘internationaal’ leger veroverd op de Moren. Ook van de partij was toen een legertje Friese kruisvaarders onder leiding van de graaf van Holland: Willem I. Later kochten de Hollanders er het zout voor een van de belangrijkste pijlers van hun economie: de haringvisserij. Toen Portugal in de zestiende eeuw door Spanje werd ingelijfd, moesten zij uitwijken naar zoutpannen in Venezuela en de Antillen. Net als op vele andere plaatsen in Portugal is de zoutwinning door middel van verdamping nog slechts een marginale bezigheid. De productie van rijst langs de Sado is nu van grotere betekenis. Daar wordt nog wel winst op gemaakt, maar veel is dat niet. De concurrentie met rijst van buiten Europa is enorm. Zonder subsidies van de Europese Unie zouden zelfs grote ondernemingen als die van Espírito Santo allang het loodje hebben gelegd. Met de handel in pijnboompitten en kurk, twee andere landbouwproducten uit de streek, gaat het goed. “Onze pijnboompitten zijn de beste in Portugal,” zegt een eigenaar van een café op het centrale plein in Alcácer do Sal. Op onze vraag van welke naaldboom de pitten afkomstig zijn, wijst hij op een grote parasolden aan de voet van de brug over de Sado. Trots noemt hij het stukloon van de plukkers: tien eurocent per dennenappel. De pitten worden in Portugal vooral over ‘bolos’ (koeken) gestrooid.

Wandeling Comporta - Carrasqueira - Comporta (14 km)
 

Hoogteverschil: 10 m

Begin-/eindpunt: kerk (igreja) in Comporta

Bereikbaarheid: bus vanuit Sines of Setúbal (Tróia). Alcácer do Sal is ook bereikbaar per trein. Vanuit die plaats geen goede busverbinding met Comporta. Voor dienstregeling (horários) spoorwegen zie: www.cp.pt. Voor dienstregeling (horários) bussen zie:    www.rede-expressos.pt (heel Portugal; lange afstand) of www.rodalentejo.pt (Alentejo)

Winkel/café: Comporta en Carrasqueira

Kaarten: Carta Militar de Portugal, M782 (1:50.000) nr 39 III en nr 39 IV; M888 (1:25.000) nr 466 en 475

Route
Op de weg met rug naar ingang kerk LA. Dorp uit. Na ong. 400 m V-splitsing. Hier links aanhouden. Na ong. 400 m schuur. Hier LA. Bij T-splitsing RA (1). Na ruim 1 km komt u bij huizen. Hier tussen huizen en schuren door. Bij T-splitsing LA en direct daarna bij splitsing rechts aanhouden. Na ruim 600 m brug over irrigatieka-naal. Brug over en RA pad langs kanaal. Bij T-splitsing van kanalen LA via pad verder. Landweg oversteken en verder langs kanaal. Na ruim 400 m weer landweg oversteken en verder langs kanaal. Even later links aanhouden en via landweg omhoog van kanaal af lopen. Na ong. 500 m V-splitsing. Hier links aanhouden en onder langs huisje. Na 100 m splitsing. Hier rechts aanhouden. Even later bredere landweg. Hier rechts aanhouden. Bij splitsingen steeds links aanhouden. Langs dijk naar haventje van Carrasqueira (2). Vandaar naar dorp. Bebouwde kom in en hoofdweg volgen (links aanhouden). Over irrigatiekanaal. Bij punt waar twee cafés tegenover elkaar liggen RA (hoekhuis: Casa dos Gigios). Via asfaltweg dorp verlaten. Langs voetbalveld. Direct hierna RA. Brug over en RD. Na ruim 600 m kruising. Hier RD omhoog. Bij T-splitsing RA. Bij V-splitsing LA en RD omlaag. Beneden links aanhouden. Landweg is dezelfde als die van de heenweg. Terug naar Comporta.
 

Kijkpunten
1. Landingsbaan voor zaaivliegtuigjes.
2. Vissershaventje. Niet erg oud (jaren 60 vorige eeuw), wel nationaal monument.