Os Baldios

Universiteit van Amsterdam
Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen
Afdeling Sociologie en Antropologie

OS BALDIOS

Een onderzoek naar de levensvatbaarheid
van een socialistische wet met betrekking tot
de communale dorpsgronden in Portugal

Doctoraalscriptie van

Roel Klein
en
Bert Stok

Begeleider: Dr. N.O Kielstra

Amsterdam, juni 1986

Summary | Samenvatting | Gehele tekst | Literatuur | Contact

Summary

The last of the land reform laws introduced in 1975/76 and originating out of the "Carnation Revolution" of 1974 was the baldios-law. The aim of this law, which fell under the Agrarian Reform, was to give back to the local population the communal lands (baldios), which had been confiscated by the state under the Salazar regime in order to realize a large-scale afforestation project. Along with land restitution, this law provided for local governing councils which were to carry out the communal management of the baldios.

In view of the considerable problems which surround the realization of this law, we asked ourselves to what extent the baldios-law could be considered to be viable. This question had to be placed in the general context of the problems and dilemmas surrounding "left-wing" agrarian policies. First however we had to explain how the baldios could still be a political issue at the time of the revolution in 1974. The following four issues proved to be of importance:

- the factors which led to the continued existence of the communal lands in a number of places,
particularly in northern Portugal, up until the Salazar period;
- the nature of state intervention, particularly around the large-scale afforestation project, under the
Salazar regime;
- the nature of the changes which took place during the past few decades in those village
communities which still had communal lands at their disposal;
- the political developments directly following the revolution of 1974.

Whether or not the baldios-law would prove viable depends in our opinion on the following factors:

- the outcome of the political controversies surrounding this issue on the national level;
- the problems surrounding the realization of this legislation on the local level;
- the extent to which this law can meet its own ends.

The original ideas and motives behind the baldios-law were socio-economic, managerial and politico-ideological in nature. The socio-economic aim was to raise the standard of living in those communities to which the law applied. The managerial aim was to increase the sense of responsibility of the local population for the forest reserve. The politico-ideological aim was to introduce new forms of collective management of production units which would provide "training" in socialism and collectivism. By reverting to a communal institution like the baldios, the Portuguese left hoped to counter the growing trend towards individualism and to give collectivism a new lease of life.

On the national level, the controversies centered around the politico-ideological, financial and economic aspects of this legislation. We have tried to argue that, aside from the outcome of these controversies, which will in itself determine the political fate of the baldios-law, the origins of the problems surrounding the concrete realization of this legislation can be traced back to the inadequate analyses made by the political left concerning the nature of the village communities which had communal lands at their disposal up until the Salazar period, and regarding the changes which had taken place in those same communities over the past decades. A critique of this analyses is partly based on the results of our own research. We seriously question whether the baldios possess that social content which is normally attributed to them. We doubt that this institution can provide a base for collectivism, or that it can provide the foundation for a socialist model of agricultural production. We also maintain that the assumption that one can make small farmers or peasants receptive to socialist ideas by deploying strategic methods behind their backs has only added to the problems.

To see the entire (Dutch) text, click here

Samenvatting

Als laatste in de reeks landhervormingswetten uit de periode 1975/76 voortvloeiende uit de Portugese Anjerrevolutie van 1974, werd de wet op de baldios uitgevaardigd. Deze wet, die onderdeel vormt van de Agrarische Hervorming, behelst de teruggave aan de lokale bevolking van de communale dorpsgronden, welke onder het Salazar-regime door de staat in beslag waren genomen ter realisatie van een grootschalig bebossingsproject. De teruggave van de communale gronden werd in de wet gekoppeld aan het in het leven roepen van lokale bestuursraden, die op gemeenschappelijke wijze de gronden dienden te gaan beheren.

Aangezien de uitvoering van de wet op een aantal grote problemen stuit, hebben wij ons de vraag gesteld in hoeverre de wet op de baldios levensvatbaar moet worden geacht. Dit moet dan worden bezien tegen de achtergrond van de meer algemene vraag wat de problemen en dilemma's zijn van een "linkse" agrarische politiek met betrekking tot kleine boeren. Allereerst moest echter de vraag beantwoord worden, hoe het mogelijk was dat de baldios ten tijde van de revolutie van 1974 nog een politieke kwestie konden vormen. Hierbij zijn vooral de volgende vier elementen van belang:

- de oorzaken van het feit dat tot aan de vestiging van het Salazar-regime op vele plaatsen, met
name in Noord-Portugal, communale gronden zijn blijven bestaan;
- de aard van de staatsinterventie, met name het grootschalig bebossingsproject, onder het
corporatisme;
- de aard van de veranderingsprocessen die zich de afgelopen decennia hebben voltrokken in die
dorpsgemeenschappen die nog beschikken over stukken communale grond;
- de politieke ontwikkelingen direct volgend op de revolutie van 1974.

De levensvatbaarheid van de wet op de baldios is onzes inziens afhankelijk van de volgende factoren:

- de uitkomst van de controversen met betrekking tot de wet op het nationale niveau;
- de problemen met de uitvoering van de wet op het lokale niveau;
- de vraag in hoeverre de wet aan haar eigen doelstellingen kan voldoen.

De achterliggende ideeën en motieven van de wet zijn van sociaal-economische, beheerstechnische en politiek-ideologische aard. Sociaal-economisch in de zin van het verhogen van het levenspeil in die gemeenschappen waar de wet betrekking op heeft; beheerstechnisch in de zin van het vergroten van het verantwoordelijkheidsgevoel bij de plaatselijke bevolking ten aanzien van de bossen; politiek-ideologisch in de zin van het in het leven roepen van vormen van collectief beheer van productie-eenheden, die dan als "leerschool" moeten dienen voor socialisme en collectivisme. Links poogde door terug te grijpen op een communaal instituut als de baldios de recente individualiseringstendensen te kunnen keren en het collectivisme nieuw leven in te blazen.

De controversen met betrekking tot de wet spelen zich voornamelijk af op het politiek-ideologische, financiële en economische terrein. We hebben trachten aan te tonen dat afgezien van de uitkomst van deze controversen, welke de algemene politieke voorwaarde vormt voor de effectuering van de betreffende wet, de problemen met de uitvoering vooral zijn terug te voeren op de gebrekkige en inadequate analyses die door "links" zijn gemaakt ten aanzien van zowel het karakter van de dorpsgemeenschappen, die tot aan de vestiging van het Salazar-bewind nog de beschikking hadden over communale grond, als van de veranderingsprocessen die hier de afgelopen decennia hebben plaatsgevonden. We hebben mede op basis van eigen onderzoek deze analyses bekritiseerd en willen dan ook betogen dat het ten zeerste de vraag is of het verschijnsel "baldio" wel die sociale inhoud heeft die haar in het algemeen wordt toegeschreven. Het valt te betwijfelen of op basis van dit instituut het collectivisme kan worden gestimuleerd en een basis kan worden geschapen voor een socialistisch georganiseerde landbouw. Daarnaast komen ons inziens de dilemma's mede voort uit de visie als zou men via strategische middelen, achter de ruggen van de betrokkenen om, de kleine boer ontvankelijk kunnen maken voor socialistische ideeën.

Voor de gehele tekst klik hier

LITERATUUR

Almeida, J. Ferreira de (1980), "Quem faz o arraial é o pavo": mudança social e mudança cultural.
          In: Análise Social, 2e serie, Vol.XVI, nr.64; Lisboa

Anderson, P. (1978), Passages from Antiquity to Feudalism; NLB, London

Baptista, F. O. (1978), Portugal 1975 - Os Campos; Afrontamento, Porto

Bennema, J. W. (1978), Traditions of Communal Co-operation among Portuguese Peasants;
          Universiteit van Amsterdam, Amsterdam.

Bernstein, H. (1982), Notes on Capital and Peasantry. In: Harriss, J., Rural Development. Theories
          of peasant economy and agrarian change; Hutchinson University Library, Hutchinson & Co,
          London

Blok, A. (1978), Antropologische Perspectieven; Coutinho, Muiderberg.

Boissevain, J. (1977), When the saints go marching out: Reflections on the decline of patronage in
          Malta. In: Patrons and Clients in Mediterranean Societies; Gellner & Waterbury (ed.); London

Bordalo Lema, P. (1978), Tourém, uma aldeia raiana do Barroso; Centro de Estudos Geográficos
          da Universidade de Lisboa, Lisboa.

Brongersma, A., Corporatief Portugal. Salazar - een bloemlezing uit zijn redevoeringen; Brand,
          Hilversum

Castro Caldes, E. (1947), Formas de Exploração da Propriedade Rustica, Lisboa

Chayanov, A. V. (1966), On the Theory of Peasant Economy; D. Thorner, B. Kerblay,
          R.E.F. Smit (ed.); Richard D. Irwin, Homewood, Ill.

Chevalier, M. (1983), There is Nothing Simple about Simple Commodity Production. In: The Journal
          of Peasant Studies, Vol. 10, nr. 4; Frank, Cass & Co, Ltd, London.

Clavaud, F. & G. Marchais (1972), Les Communistes et les Paysans; Editions Sociales, Paris

Costa Mendonça, J. da (1961), 75 Anos de Actividade na Arborização de Serras; Direcção-Geral
          dos Serviços Florestais e Aquicolas, Lisboa.

Cunhal, A. (1976), Contribuição para o Estudo da Questão Agrária, Vol II; Edições Avante, Lisboa

Cutileiro, J. (1971), A Portuguese Rural Society; Clarendon Press, Oxford.

Dias, J. (1949), Minho, Trás-os-Montes, Haut-Douro (congres international de geografie)

Dias, J. (1953), Rio de Onor, comunitarismo agro-pastoril; Editorial Presença, Lisboa.

Djurfeldt, G. (1982), Classical Discussions of Capital and Peasantry: a critique. In Harriss, J.,
          Rural Development. Theories of peasant economy and agrarian change; Hutchinson
          University Library, Hutchinson & Co, London

Engels, F. (1973), De Mark. In: Over het Boerenvraagstuk; Pegasus, Amsterdam

Ennew, P., P. Hirst & K.Tribe (1977), Peasantry as an Economic Category. In: The Journal of
          Peasant Studies; Vol. 4, nr. 4, Frank, Cass & Co, Ltd, London.

Erasmus, C. (1965), The Occurrence and Disappearance of Reciprocal Farm Labour in Latin
          America. In: D. Heath & R. Adams (ed.), Contemporary Cultures and Societies of Latin
          America; Random House, New York.

Estêvão, J. (1983), A Florestação dos Baldios. In: Análise Social; 3e serie, Vol.XIX, nr.77,78,79,
          Lisboa.

Ettema, W. (1980), Spanish Galicia: a case study in peripheral integration; Utrechtse Geografische
          Studies 18, Utrecht

Figueredo, A. de (1975), Portugal: Fifty Years of Dictatorship; Penguin Books Ltd, Harmondsworth

Fontes, A. L. (1977), Etnografia Transmontana II: O Comunitarismo do Barroso, Montalegre

Foster, G. M. (1967), Peasant Society and the Image of Limited Goods. In: J. M. Potter, M. Diaz &
          G.M. Foster, Peasant Society: a reader; Little Brown & Company, Boston

Freitas, E. de e.a. (1976), Modalidades de Penetração do Capitalismo na Agricultura; Editorial
          Presença, Lisboa

Friedmann, H. (1980), Household Production and the National Economy. Concepts for the analysis
          of agrarian social formations. In: The Journal of Peasant Studies; Vol. 7, nr. 2, Frank,
          Cass &Co, Ltd, London.

Goldey, P. (1983), Migração e Relações de Produção: a terra e o trabalho numa aldeia do Minho,
          1876-1976. In: Análise Social; 3e serie, Vol. XIX, nr. 77,78,79, Lisboa

Habermas, J. (1981), Theorie des Kommunikativen Handelns, Band 2, Zur Kritik der
          Funktionalistischen Vernunft; Surkamp Verlag, Frankfurt am Main.

Habermas, J (1981a), Naar een Reconstructie van het Historisch Materialisme. In: Marxisme en
          Filosofie; Boom, Meppel.

Halpern Pereira, M. (1971), Livre Câmbio e Desenvolvimento Economico. Portugal na segunda
          metade do século XIX; Edições Cosmos, Lisboa.

Halpern Pereira, M. (1978), As Origens Históricas do Subdesenvolvimento Português. In: Análise
          Social; 2e serie, Vol. XIV, nr. 53, Lisboa.

Harvey, R. (1978), Portugal: Birth of a Democracy; The Macmillan Press, Ltd,
          London & Basingstoke.

Jenkins, R. (1979), The Road to Alto; Pluto Press, London.

Lenin, V. I. (1977), The Development of Capitalism in Russia. In: Lenin: Collected Works, Vol. 3,
          Progress Publishers, Moscow.

Lewis, O. (1951), Life in a Mexican Village: Tepoztlán restudied; University Illinois Press,
          Urbana, Ill.

Li-Causi, L. (1975), Anthropology and Ideology, the Case of Patronage in Mediterranean Societies.
          In: Critique of Anthropology; nr. 4/5, London

Littlewood, P (1980), Patronage, Ideology and Reproduction. In: Critique of Anthropology, jrg. 15,
          vol. 4, London.

Long, N. (1984), Creating Space for Change. A perspective on the sociology of development.
          In: Sociologia Rurales; Vol. XXIV, 3/4.

Louro, V. & L. Martins (1975), Baldios, uma Questão Política; Uitgave PCP, Lisboa.

Lucena, M. de (1976), 0 Salazarismo, Perspectivas e Realidades; Lisboa.

Madureira Pinto, J. (1981), Solidaridade de Vizinhança e Oposições de Classe em Colectividades
          Rurais. In: Análise Social; 2e serie, Vol. XVII, nr. 66, Lisboa.

Mann, S.A. & J.M. Dickinson (1978), Obstacles to the Development of Capitalist Agriculture. In: The
          Journal of Peasant Studies; Vol. 5, nr. 4, Frank, Cass & Co, Ltd, London

Marinho Antunes, M. L. (1981), Migrações, Mobilidade Social e Identidade Cultural, factos e hipóteses sobre o caso Português. In: Análise Social, 2e serie, Vol. XVII, nr.65, Lisboa.

Martinho, A. (1981), O Pastoreio e o Queijo da Serra; Colecção Parques Naturais, Lisboa

Marx, K. (1967), Capital, Vol. II; Progress Publishers, Moscow

Marx, K. (1976), De 18e Brumaire van Louis Bonaparte; Pegasus, Amsterdam.

Marx, K. (1977), Capital, Vol. III; Progress Publishers, Moscow

Marx, K. (1978), Het Kapitaal; Unieboek, Bussum

Moreira Alves, M. (1976), De Portugese Soldaten en het Socialisme; In de Toren, Baarn

Mota, R. (1980), Cambezes do Rio, uma aldeia comunitaria em Trás-os-Montes; leeronderzoek,
          Antropologisch Sociologisch Centrum, Universiteit van Amsterdam, Amsterdam

Mouzelis, N. (1979), Peasant Agriculture, Productivity and the Laws of Capitalist Development:
          a reply to Vergopoulos. In: The Journal of Peasant Studies, Vol.6, nr.3. ,London

Offenberg, A. & P. de Wit (1981), Kleine Boeren en de Portugese Agrarische Hervorming, Tulipa
          Vermelha, Amsterdam

Oliveira Marques, A. H. de (1982), História de Portugal, Vol. I; Palas Editores, Lisboa

Oliveira Marques, A. H. de (1983), História de Portugal, Vol. II; Palas Editores, Lisboa

Oliveira Marques, A. H. de (1981), História de Portugal, Vol.III; Palas Editores, Lisboa

O'Neill, B. J. (1980), Proprietários, Jornaleiros e Criados numa Aldeia Transmontana desde 1886;
          vert. R.G. Feijó, Lisboa

O'Neill, B. J. (1982), Trabalho Cooperativo numa Aldeia do Norte de Portugal. In: Análise Social;
          3e serie, Vol. XVIII, nr. 70, Lisboa.

Pais, J. M. e.a. (1976), Elementos para a História do Fascismo Português nos Campos. In: Análise
          Social, nr. 46, Lisboa.

Paula Coelho, A. R. (1974), A Campanha do Trigo e a Junta de Colonização Interna. In: Villaverde
          Cabral, Materiais para a História da Questão Agrária em Portugal - Sec. XIX e XX; Editoral
          lnova, Porto.

Peixoto, R. (1974), Formas de Vida Comunalista. In: Villaverde Cabral, Materiais para a História da
          Questão Agrária em Portugal - Sec XIX e XX; Editorial Inova, Porto.

Pereira, V. (1959), Cancioneiro de Arouca, Junta de Provincia do Douro-Litoral, Porto.

Pereira da Silva, A. (1973), Ocupação sem Limites; Prelo Editora, S.A.R.L., Lisboa

Perelman, M. (1979), Obstacles to the Development of a Capitalist Agriculture, a comment on
          Mann & Dickinson. In: The Journal of Peasant Studies; Vol. 7, nr. 1, Frank, Cass & Co, Ltd,
          London.

Polanah, L. (1981), Comunidades Camponesas no Parque Nacional de Peneda-Gerês; Serviço
          Nacional de Parques, Reservas e Património Paisagístico, Lisboa

Poulantzas, N. (1976), The Crisis of the Dictatorships: Portugal, Spain, Greece; NLB, London.

Rentes de Carvalho, J. (1975), Portugal, de Bloem en de Sikkel; Arbeiderspers, Amsterdam.

Ribeiro, A. (1979), Quando os Lobos Uivam; Bertrand, Lisboa.

Ribeiro, O. (1949), Le Portugal Central; Congrés International de Geografie, Lisboa.

Riegelhaupt, J. Firstenberg (1973), Religious Action in Portugal, Festas and Padres: The
          organisation of religious action in a Portuguese parish. In: American Anthropologist,
          Vol. 75, 1973 I, American Anthropological Association, Washington D.C.

Riegelhaupt, J. Firstenberg (1979), Camponeses e Política no Portugal de Salazar. In: Análise
          Social; 2e serie, Vol. XV, nr. 59, Lisboa.

Rocha, E. (1979), Evolução do Defice Externo Agrícola, particularmente no domínio alimentar,e
          suas causas. In: Análise Social; 2e serie, Vol. XV, nr. 60, Lisboa

Sahlins, M. (1972), Stone Age Economics; Aldine-Atherton Inc., Chicago.

Salazar, A. Oliveira de (1974), A Questão do Trigo. In: Villaverde Cabral, Materiais para a História da
          Questão Agrária em Portugal - Sec. XIX e XX; Editoral lnova, Porto.

Serrão, J. (1982), A Emigração Portuguesa; Livros Horizonte, Lisboa

Shanin, T. (1971), Peasants and Peasant Society; Penguin Books, Harmondsworth

Shanin, T. (1973), The nature and Logic of the Peasant Economy, I: a Generalisation. In: The
          Journal of Peasant Studies; Vol. 1, nr. 1, Frank, Cass & Co, Ltd, London.

Silbert, A. (1966), Le Portugal Mediterranéen – a la fin de l’Ancien Regime, XVIIIème, début du
          XIXème siècle; SEVPEN, Paris.

Silbert, A. (1981), Do Portugal do Antigo Regime ao Portugal Oitocentista; Livros Horizonte, Lisboa.

Silva, C. en M. van Toor (1982), Verzet van Kleine Boeren in Noord-Portugal; doctoraalscriptie,
          Universiteit van Amsterdam, Amsterdam.

Silverman, S. (1979), The Peasant Concept in Anthropology. In: The Journal of Peasant Studies;
          Vol. 7, nr. 1, Frank, Cass & Co Ltd, London.

Slicher van Bath, B. (1960), De Agrarische Geschiedenis van West-Europa, 500-1850; Het Spectrum,
          Utrecht/Antwerpen.

Taborda, V. (1932), Alto Trás-os-Montes, estudo geográfico; Imprensa da Universidade de Coimbra,
          Coimbra

Vergopoulos, K. (1978), Capitalism and Peasant Productivity. In: The Journal of Peasant Studies;
          Vol. 3, nr. 4, Frank, Cass & Co, Ltd, London.

Villaverde Cabral, M. (1974), Materiais para a História da Questão Agrária em Portugal - Sec. XIX e
          XX; Editoral lnova, Porto.

Villaverde Cabral, M. (1981), O desenvolvimento do Capitalismo em Portugal no Século XIX; Regra
          do Jogo, Lisboa

Wageningen, Projectgroep Portugal (1981), De Noordportugese Landbouw en de EEG;
          LH, Wageningen

Wallerstein, I. (1974), The Modem World-System; Academic Press, New York.

Weber, E. (1976), Peasants into Frenchmen: The modernisation of rural France 1870-1914; Stanford
          University Press, Stanford California

Weber, M. (1947), Capitalism and Rural Society in Germany. In: H. H. Gerth & C. Wright Mills (eds.),
          From Max Weber: Essays in Sociology; Kegan Paul, French, Trubner, & Co, Ltd, London.

Wolf, E. R. (1966), Peasants; Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey.

Overige bronnen

Banco Mundial (1979), Projecto Florestal, brief 29-11-1979.

Caldeira de Queiroz, J. (1940), Parecer sobre as Reclamações apresentados nos Inquéritos
          Públicos para a Submissão ao Regime Florestal dos Terrenos Baldios dos Conselhos de
          Arouca, Vale de Cambra e São Pedro do Sul (perímetro florestal da Serra da Freita);
          Coimbra, dd. 20-5-1940

Câmara Municipal de Arouca (1930), Copia de Deliberação, dd. 29-5-1930

Câmara Municipal de Arouca (1938), Brief aan DGSFA, dd. 29-7-1938.

Capital (1975), Problema dos baldios ligado á Reforma Agrária, dd. 2-1-1975

DGRF (Direcção Geral dos Recursos Florestais) (1975), Campanha de Esclarecimento e
          Dinamização sobre Baldios; Viseu, São Pedro do Sul, Arouca, Trancoso, Covilhã e
          Manteigas.

DGSFA (Direcção Geral dos Serviços Florestais e Aquicolas) (1940), Projecto de Arborização do
          Perímetro Florestal da Serra de Freita.

DGSFA (1960), Projecto de Arborização do Perímetro Florestal da Serra de Freita, estabelecimento
          e melhoramento de pastagems.

DGSFA (1961), Revisão do Projecto de Arborização do Perímetro Florestal da Serra de Freita

DGSFA, Ferreira (1972), Informação, nr. 2 dd. 9-2-1972.

Exportmarkten (1982), Ministerie van Economische Zaken, EVD, landengroep 3, kwartaal 1,2,3 en 4.

INE (1952/54)Instituto Nacional de Estatísticas; Inquérito às Explorações Agrícolas, 1952/54.

INE (1968), Instituto Nacional de Estatísticas; Inquérito às Explorações Agrícolas, 1968.

JCI (1939), Junta de Colonização Interna, Reconhecimento dos Baldios do Continente; Ministério
          da Agricultura, Lisboa.

Ministério da Agricultura (1952), Plano de Fomento Agrario, Baldios; Inquérito Agrícola e Florestal,
          Arouca.

Ante-projecto de Diploma (baldios), dd. 15-11-1974.

Decreto nr. 9843, dd. 20-6-1924

Decreto nr. 10552, dd. 16-2-1925

Decreto nr.21956, dd. 8-12-1932.

Diário de Assembleia, dd. 2-6-1982.

Lei dos Baldios, Decreto-lei nr. 39/76, dd. 19-1-1976.

Lei da Anulação da Apropriação de Baldios por Particulares. Decreto-lei nr. 40/76,
          dd. 19-1-1976

Lei nr. 79/77, Atribuições da Autarquias e Competências dos Respectivos Orgões,
          dd. 25-10-1977

Lei 91/77, dd. 31-12-1977.

Lei do Povoamento Florestal, Lei nr. 1971, dd. 15-1-1938.

Procuradoria-Geral da República; Processo nr. 186/82, livro nr. 62 - Baldios - Coisas Comums -
          Sector Público - dd. 29-6-1983.

Projecto-lei, PPD/PSD, CDS & PPM, dd. 22-7-1982.

Proposta de Lei, nr. 82/II, Atribuições das Autarquias e Competências dos Respectivos Orgões;
          Diário da Assembleia da República, II serie, nr 47, dd. 3-2-1982.